به راستی که وجود یک دشمن و یک مقصر تمام گناهان کبیره ٫

چه رضایت و تسکین غیر قابل انکاری برای وجدان است!

کارل گوستاو یونگ            

چقدر زود  ٫ دیر می شود

پروانه ی من در تاری افتاده که عنکبوتش سیر است ،

نه می تواند پرواز کند ،

                                                                  نه بمیرد.

(دانته)

شب بود. سرد بود. تاریک بود. و از همه بدتر او برایم ناز می‌کرد. خسته بودم. حوصله نداشتم. حوصله هیچ‌چیز و هیچ‌کس را نداشتم. می خواستم او را نوازش کنم. می‌خواستم او هم مرا نوازش کند ، ولی او برایم ناز می‌کرد. مشغول کار دیگری بود ، نمی‌دانم چه کار می‌کرد. خیلی هم آرام و با طمئنینه کارش را انجام می‌داد. دلم می‌خواست بفهمد که خسته‌ام. دلم می‌خواست بفهمد که حوصله ندارم. دلم می‌خواست همه چیز روبراه باشد. ولی او برایم ناز می‌کرد. من هم تصمیم گرفتم که بروم. گفتم: «می‌روم و دیگر هیچ وقت بر نمی‌گردم». گفت: «کجا؟». گفتم: «نمی‌دانم. اما آنقدر می‌روم تا بهترین را پیدا کنم». گفت : «بمان». گفتم : «من حوصله ندارم ، تازه خسته هم هستم ، آنوقت تو ناز می‌کنی؟!». گفت: «نرو». ولی دیگر دیر شده بود ، چون تصمیم خودم را گرفته بودم. او برای نرفتنم به تکاپو نیفتاد. همانطور آرام مشغول انجام کارش بود. گفتم: «اینجا آخر خط است ، دارم می‌روم». نگاهم کرد ، لبخندی زد و دوباره مشغول شد. انگار نه انگار که داشتم می‌رفتم. بی‌خیالِ بی‌خیال بود. هر لحظه‌ای که می‌گذشت برای رفتن مصمم‌تر می‌شدم. نمی‌دانم چرا ، اما واقعا حوصله نداشتم. این درست نیست که وقتی من حوصله ندارم و خیلی هم خسته‌ام ، او ناز کند. این رسمش نبود. اما خب ، دیگر شده بود. رفتم. رفتم تا بهترین را پیدا کنم. دوست داشتم بهترین من وقتی حوصله ندارم و خسته‌ام ، ناز نکند. آخر نمی‌شود که حوصله نداشت ، خسته هم بود و . . . جستجو را از همان حوالی آغاز کردم. همه کوه‌ها و دشت‌ها را گشتم. همه دریاها و اقیانوس‌ها را قطره به قطره نظاره کردم. همه شهرها و کشورها را هم. اما نیافتم. باز هم گشتم. تمام زمین را گشتم. حتا به آسمان رفتم و همه جای آن را نیز گشتم. آسمان خیلی بزرگ بود ، طوری که چند بار گم شدم ، ولی بهترین آنجا هم نبود. به دنیای نوشته‌ها رفتم. تا آن زمان سرزمینی به آن متنوعی ندیده بودم. آنجا مملو از اسطوره‌ها و ناجیان جهان بود ، مملو از اسیرانی بود که حتا از اسارت خود خبر نداشتند ، مملو از قوانین و شخصیت‌های عجیب و غریب بود ، مملو از انسان‌هایی بود که برای رسیدن به هدف‌هایشان همه زندگی خود را از دست داده بودند ، مملو از قانون‌شکنی و قانون‌شکنان بود ، مملو از فراق و مملو از وصال بود ، مملو از زمان‌ها و مکان‌های مختلف بود ، مملو از زشتی و زیبایی بود. آنجا مملو از بدترین‌ها و بهترین‌ها بود. ولی من هیچیک از آن بهترین‌ها را نمی‌خواستم ، چون من به دنبال بهترینِ یگانه بودم. من بهترینی را می‌خواستم که روزی بهترین دیگری پیدا نشود و جلوی او عرض اندام کند. بهترینی را می‌خواستم که همیشه بهترین بماند. سرگردان شده بودم. نمی‌دانستم چه کنم. خیلی گشته بودم. باید می‌یافتمش. باز هم به جستجوی خود ادامه دادم. محدوده جستجو را بزرگتر کردم و به سرزمین گسترده‌تری وارد شدم. وسیع و بی‌اندازه بود خلاقیت و فکر و تخیلم. خیلی گشتم. پر از بیراهه بود. کلافه شدم. اما آنجا هم پیدایش نکردم. دیگر جایی نمانده بود که بگردم. همه جا را گشته بودم. سرگردان و آواره‌ترین شده بودم. خسته و بی‌حوصله‌تر از همیشه. به فکر او افتادم. دلم برایش تنگ شده بود. دلم برای نازش هم تنگ شده بود. اشک از چشمانم جاری شد. برگشتم. خیره نگاهش کردم. او از جنس جهان‌هایی که گشته بودم نبود. هیچکدام از آن‌ها نمی‌توانستند او را در خود جای دهند. آرام نگاهم کرد و لبخندی زد. نگاه و لبخندش آشنا بود ، درست مثل همان نگاه و لبخندی که قبل از رفتن از او دیده بودم. او منتظرم بود. از همان اول می‌دانست که بر می‌گردم. این را از نگاه و لبخندش فهمیدم. به همین خاطر برای رفتنم بی‌تابی نکرد و جلویم را نگرفت. همانطور خیره نگاهش می‌کردم. صبح شده بود. تازه آن موقع بود که فهمیدم او  بهترین است.

(آلبر کامو)

لازم دانستم تا اين دو مقوله را كمي بررسي كنم. تكرار ، و معنا. اين دو مقوله كه هر كدام جهتي خاص به زندگي آدمي مي دهند در يك راه و در يك مسير قرار دارند ، ولي يكي به طرف بالا مي رود و ديگري به طرف پايين. يكي به طرف جلو و ديگري به طرف عقب. در هر صورت در خلاف جهت يكديگرند.

 در تكرار تفكر وجود ندارد. تکرار یک محدودیت است ، ولی تفکر پرواز است. تفکر محدودیت‌ها را می‌شکند حتی اگر راهی مملو از سنگلاخ باشد. تفکر نردبان معنا است و در به وجود آمدن آن نقش به سزایی دارد. تكرار يك عادت است. عادتي كه بنابر شرايط موجود شكل گرفته است. در عادت تفکری وجود ندارد. عادت ، حک شده‌هایی در ضمیر ناخودآگاه انسان است و بدون هیچ گونه استنتاجی هر روزه اجرا می‌شوند. بنابراین در تکرار تفکری نیست.

تكرار ، انسان را به درجه حيوان مي‌رساند ،‌ چون حيوان است كه راه مي‌رود و مي‌خورد و مي‌خوابد. انسان هم اگر در تكرار اسير شود به درجه حيوانيت رسيده است البته با اين تفاوت كه انسان نطق مي‌كند ولي حيوان نطق نمي‌كند.

در تكرار هدف وجود ندارد. اما وجود معنا انسان را هدفمند مي‌كند ، چون انسان با گوشه‌ای از حقیقت پیوند خورده است و مسئله‌ای را فهمیده که به سطح بینش او از زندگی عمق می‌دهد. معنا جهت حركت را مشخص مي‌كند و در صورت وجودش تكرار از ميان مي‌رود ،‌ چون براي رسيدن به هدف بايد حركت كرد. اما در تكرار حركتي وجود ندارد. تكرار مسير دوراني گذر از شبانه‌روز است. اما انساني كه در زندگي‌اش هدف داشته باشد برای رسیدن به هدفش حاضر است هر سختی و هر رنجی را تحمل کند. حاضر است در جهت حرکت در راستای ارزش‌های زندگی‌اش هر گونه تغييري را در زندگي خود بدهد و بنابر شرايط موجود بپذيرد.

هر كجا تكرار باشد معنا وجود ندارد. انسان معناگرا حاضر نيست همه روزهاي زندگي‌اش مثل يكديگر باشند ،‌ حاضر نيست زمان مرگش برسد و در تمام روزهاي زندگي كار يك روز را انجام داده باشد. بنابراين هر كجا معنا وجود داشته باشد تكرار وجود ندارد.

اين دو هميشه بر ضد يكديگرند. هميشه يكديگر را نفي مي‌كنند. وجود يكي عدم وجود ديگريست. مي‌توان از وجود يكي ،‌ عدم وجود ديگري را نتيجه گرفت.

تكرار غير از يك حركت جسماني حركت ديگري را به دنبال ندارد. ولي وجود معنا منجر به يك حركت دروني نیز مي شود. حركتي كه درد و رنج و غمي واقعي و حقيقي را برای آدمی به همراه دارد.

تكرار انسان را به درجه‌هاي بي ارزش وجود مي‌رساند ، چون اعمال انساني در آن جايي ندارد ،‌ ولي معنا به انسان هويتي انساني مي‌بخشد ، چون نتیجه چند عمل و واکنش انسانی در درون آدمی است.

تكرار آدمی را به مرگ نزديك مي‌كند ، ولی معنا آدمی را به حقيقت نزدیک می‌کند.

امیدوارم بتوانیم با شناخت هر چه بیشتر جنبه‌های خوب و بد زندگی و همینطور شخصیت آدمی ، در انتخاب مسیر و هویتی انسانی تواناتر شویم.

هر انسانی در زندگی خود کارهایی را انجام می‌دهد و اتفاقاتی برایش می‌افتد که در بیشتر وقت‌ها تبدیل به تجربه و اندوخته‌ای گرانبها می‌شود. برخی انسان‌ها کارهای بیشتر و مهم‌تری را در زندگی انجام می‌دهند و اغلب آن‌ها را به صورت یک کتاب ثبت و در اختیار بقیه نیز قرار می‌دهند. حال این کتاب تصویری است از زحمات یک انسان که ممکن است سال‌ها زمان صرف آن شده باشد. ما می‌توانیم با خواندن آن‌ها به تجربه و دنیای ایشان راه پیدا کنیم. کتاب‌ها از جهان‌هایی صحبت می‌کنند که تنها برای نویسنده آن وجود داشته و تنها نویسنده ، آن جهان را حس یا کشف کرده است. کتاب‌ها متنوع‌اند. رمان‌ها و داستان‌ها ، کتاب‌های علمی ، کتاب‌های فلسفی ، کتاب‌های عرفانی ، کتاب‌های مذهبی ، کتاب‌های روانشناسی و . . . این کتاب‌ها ما را به جهانی‌هایی می‌برند که تا آن زمان برای ما ناشناخته بوده‌اند. آنها ما را به مکان‌های مختلفی از جمله اعماق زمین ، کرات آسمانی ، اعماق یک ذهن و . . . می‌برند. خلاصه هر کدام از این کتاب‌ها ما را به جایی و جهانی می‌برند بدون اینکه ما واقعا به آن جهان رفته باشیم. در این کتاب‌ها همه جور خطر ، اتفاق ناگوار ، غم ، شادی ، فرا غ ، وصال ، حس و هر گونه تجربه‌ای وجود دارد. ما با خواندن کتاب ، این تجارب را به دست می‌آوریم بدون اینکه در دنیای واقعی برایمان اتفاق افتاده باشد. مثلا بدون اینکه در دنیای واقعی تصادفی اتفاق بیفتد یک تصادف و اثرات ناشی از آن تجربه می‌شود ، بدون اسارت و رفتن به زندان ، اسارت و رفتن به زندان تجربه می‌شود ، بدون اینکه طاعون بیاید ، آمدن طاعون تجربه می‌شود ، بدون اینکه در دنیای واقعی عزیزی بمیرد ، مرگ یک عزیز تجربه می‌شود و . . .

شناختن و آشنا شدن با این جهان‌ها و فهمیدن آن‌ها که در نهایت تجربیاتی را نیز برای ما به ارمغان می‌آورند باعث می‌شود در واقعیت و دنیای واقعی با فکر و پختگی بیشتری کارهای خود را انجام دهیم.

لازم دانستم تا مقوله فهمیدن و حفظ کردن را کمی بررسی کنم تا تفاوت عظیمشان در ظاهر شبیه‌شان مشخص شود.

اما فهمیدن چیست؟ و حفظ کردن چیست؟

روزانه با آدم های مختلفی روبرو می شویم که خود را از منظرهای گوناگونی از اطرفیانشان بالاتر می دانند ، اما شمار کسانی که حرف های قشنگ می زنند کمند. سخن نوشته حاضر درباره اینان است که حرف هایی قشنگ می زنند. خواندن کتاب می تواند در راه فهمیدن انسان کمک زیادی بکند. اما این عمل می تواند شدیدا خطرناک هم باشد. آری ، همین کتاب خواندن را می گویم ، ممکن است بسیار خطرناک باشد.

کسی که اهل خواندن کتاب است ، اگر با هدف فهمیدن بخواند ، با خواندن هر کتاب بیشتر به فکر فرو می رود. با خواندن هر کتاب جزئی از حقیقت را در می یابد که برای فهمیدنش باید تفکر کند. این حرکت ، حرکتی واقعی خواهد بود که در درون آدمی رنج و درد زیادی را به همراه دارد. چنین آدمی صادق است ، چون برای رهاشدن از جهل باید با خودش روبرو شود و خود درونی اش را ببیند. در این صورت است که می شود خود را اصلاح کرد. حرکت در راه فهمیدن ، راهی سخت و دشوار است که هر کسی توان پیمودن آن را ندارد.

اما کسی که اهل خواندن کتاب است و هدفش فهمیدن نیست ، قبل از اینکه تصورش را بکند گمراه شده است ، می دانید چرا؟ چون می تواند در جامعه به راحتی برتری خودش را نشان دهد. می تواند با جملاتی که از روی کتاب ها حفظ می کند در بیشتر جمع ها برتری یابد. می تواند در مباحثه با بیشتر آدم ها خیلی سریع پیروز شود. می تواند جملاتش را با گفتاری تزئین کند که مخاطبش جا بزند.

اما واقعا اینان چه می گویند. آیا فهمیده‌اند چه می گویند؟ بدبختانه در چنین وضعیتی ، به دلیل اینکه این توهم از درونی ترین احساسات آدمی سرچشمه می گیرد ، انسان در قضاوت برای خیر یا شر بودن این احساس دچار اشتباه می شود و دچارشدگانش متوجه نمی شوند چه بلایی سرشان آمده و این احساس را از درونی ترین ذرات انسانی موجودیت خود می پندارند. البته این احساس واقعا هم گول زننده است و برای مقابله با آن صداقتی عظیم لازم است. صداقتی که بتواند خودشان را با خودشان روبرو کند و روبرو شدن خود ، با خود واقعی ، رنجی عظیم همراه با تحمل و صبری زیاد را می طلبد؛ و به این خاطر است که این اتفاق کمتر می افتد؛ و تنها اتفاقی که برایشان در حال افتادن است ، حرکت در راستای گمراهی است.

و اینگونه است که از فهمیدن تا حفظ کردن راهی عظیم است و برای حرکت در راه حقیقت و آزادی بایستی آن را شناخت. باید آن را شناخت تا هیچگاه برای رسیدن به حقیقت و آزادی دچار نادانی و اسارت نشد؛ و همیچنین باید آن را شناخت تا کسانی که می فهمند از کسانی که حفظ می کنند مشخص شوند.

جایگاه تعهد و مسؤولیت در جامعه ما گم شده است. سوالی که گمان می‌کنم در حال حاضر فراموش شده این است که آیا وضعیت جامعه ، به وظیفه یک انسان اجتماعی جهت می‌دهد یا نه؟ و اینکه آیا انسان اجتماعی در برابر جامعه خود وظیفه و مسؤولیتی دارد یا نه؟ و آیا انسان اجتماعی باید برای رفع مشکلات جامعه خود قدمی بردارد یا نه؟ این‌ها سوالاتی هستند که اگر مفقود شوند ، جامعه استحکام و انسجام خود را از دست می‌دهد و نه تنها دیگر تلاشی در جهت بهبود وضعیت نخواهد شد ، بلکه خود تبدیل به مشکلی بدتر می‌شود. ما در جامعه‌ای که از سر و رویش طبقاتی بودن می‌بارد تا چه باید مواظب اعمال و رفتارمان باشیم؟ خط قرمز کارهایمان کجاست؟ در چنین جامعه ای ، انسانیت چه عملی را به ما حکم می کند؟ وقتی پسربچه‌ای را می‌بینیم که صبح تا شب یک جا نشسته و آرزوی کفش‌هایی را برای واکس زدن می‌کشد ، آیا مهمترین مسئله در فکر ما باید انتخاب شام شب بین چلوکباب سلطانی و چلوگوشت باشد؟ وقتی پیرمردی را می‌بینیم که باز از صبح تا شب ، حتا در سرمای 15 درجه زیر صفر سر چهار راه ایستاده و دستمال کاغذی می‌فروشد تا شاید چند صدتومانی در آخر شب سود کند تا  بتواند زن و بچه‌اش و خودش را از مرگ نجات دهد و بعضی وقت‌ها هم اشک می‌ریزد ما اجازه داریم به فکر به روز رسانی گوشی موبایلمان باشیم؟ وقتی انسان‌هایی را می‌بینیم که حتا نان هم ندارند بخورند باید بنشینیم و با نوش جان کردن کمی تأسف قضیه را فراموش کنیم؟ و زمانی که صدها و صدها مشکل و درد و رنج و سختی در همسایگی ما وجود دارد وظیفه ، انسانیت و عمل به «بنی آدم اعضای یکدیگرند» کجا می‌رود؟ آیا باید بگوییم «مصلحت خدا در این است»؟ آیا باید تأسف بخوریم و قضیه تمام شود؟ آیا در چنین وضعیتی درست است مهمترین مشغولیت ذهنی‌مان چیزی غیر از این مسائل و سعی در یافتن راهی برای از میان بردنشان باشد؟ آیا درست است که دختربچه‌ای با حسرت به دستان خالی پدر زمانی که به خانه می‌آید نگاه کند و ما بنشینیم و به فکر جنس فرش زیر پاهایمان باشیم؟

آیا درست است در چنین وضعیت‌های دردناکی به فکر شمع و گل و پروانه باشیم؟ آیا کسی می‌تواند در محضر وجدان خویش به چشمان پسر واکسی یا پیرمرد دستمال فروش نگاه کند؟ آیا کسی می‌تواند با وجود چشمان مملو از حسرت آن دختربچه ، در آیینه نگاه کند؟ آیا کسی می‌تواند این‌ها را ببیند و باز هم خود را انسانی دیندار بپندارد؟ آیا درست است کسی چشمان خود را بر روی مشکلات جامعه ببندد؟ آیا با بستن چشم هایمان از ما رفع مسؤولیت می شود؟

ای کاش به جای این همه تابلوی تبلیغاتی و این همه لباس رنگارنگ و این همه و اعمال پوچ و این همه درگیری بر سر هیچ و این همه فکر و تأسف بی فایده و این همه خواندن کتاب و این همه خود را جای روشنفکران جا زدن ، و به جای این همه ادای انسان‌ها را در آوردن ، کمی هم انسانی عمل کنیم.

می‌خواهم از تاوانی برایت بگویم که اگر گریبانت را بگیرد در زندگی روز خوش نخواهی داشت. اگر قبول کنی راهی را که انسانی است و عزم جزم کنی برای پیمودنش و شروع کنی زندگی خود را بر اساس قوانین انسانی ، باید تاوانی سخت را بپردازی. گاهی اوقات پیش می‌آید که اتفاق بدی برایت می‌افتد. معمولا می‌توانی آن را برای بقیه تعریف کنی که آن‌ها با همدردی‌شان تسکینت دهند. ولی این تاوان را برای کسی نخواهی گفت. دردی‌ست که کسی آن را نمی‌فهمد. دردی می‌شود خلق شده از راهت و از اهدافت تنها برای خودت. همیشه در درونت می‌ماند و مانند خوره فرسوده‌ات می‌کند. چاره هم نداری. آگاهانه انتخابش کرده‌ای. دیگر نمی‌توانی مانند اطرافیانت در مورد همه چیز حرف بزنی ، چون می‌دانی معمولا موضوعات آنقدر سطحی نیستند که بشود راحت در موردشان نظر داد و همچنین می‌دانی اگر کسی مدام در مورد مسائل مختلف نظر دهد یا دروغ می‌گوید یا سخنش ارزش حتا شنیدن هم ندارد. دیگر با آنان در مورد خیلی چیزها یا شاید هم تمام چیزها اشتراکی نداری ، چون دید و نظرگاهت با آنان متفاوت است. دیگر نمی‌توانی در مورد سیاست با آنان حرف بزنی ، چون می‌دانی حرف زدن از سیاست کار تو نیست. دیگر نمی‌توانی با آنان بحث کنی ، چون می‌دانی که بحثت با آنان تبدیل به مشاجره می‌شود ، چون در صحبت‌هاشان چیزی جز شنیدهاشان نمی‌گویند و با دلایلی ساده می‌توانی مغلوبشان کنی.  دیگر نمی‌توانی با آنان همراه باشی ، چون جهان برای تو مملو از ابهام است و برای آنان مملو از وضوح.

دیگر نمی‌توانی پیش روی آنان از بعضی مسائل حرف بزنی ، چون می‌دانی بعضی موضوعات آنقدر عمیقند که کمتر کسی در جهان به خود اجازه این کار را می‌دهد.  دیگر خودت را با آنان از یک جنس نمی‌دانی ، چون آنان هر روز زندگی‌شان تکراری و شبیه به هم است تا روزی که بمیرند ، اما تو نمی‌خواهی تا زمان مرگت اسیر تکرار شوی. دیگر نمی‌توانی از اهداف و ارزش‌های زندگی‌ات برای آنان بگویی ، چون آنان حتا با چنین کلمه‌هایی هم بیگانه‌اند. دیگر نمی‌توانی از حقیقت و آزادی حرف بزنی ، چون گمان می‌کنند که آزادند ، و حقیقت هم ، همین است که هست. شاید حتا دیگر نتوانی دوست‌شان داشته باشی ، چون وجودشان چیزی جز انحراف و کج‌روی و بردگی را برایت تداعی نمی‌کند.

و در چنین وضعیتی تو تنها می‌شوی. تنها و بی‌کس. آنچنان تنها و بی‌کس می‌شوی که لحظه‌های زندگی برایت تبدیل به جهنمی سوزان می‌شوند. و این تنهایی و بی‌کسی تاوان راهی‌ست که انتخاب کرده‌ای. تاوان انسانی زندگی کردن توست.

رسالت