لازم دانستم تا مقوله فهمیدن و حفظ کردن را کمی بررسی کنم تا تفاوت عظیمشان در ظاهر شبیه‌شان مشخص شود.

اما فهمیدن چیست؟ و حفظ کردن چیست؟

روزانه با آدم های مختلفی روبرو می شویم که خود را از منظرهای گوناگونی از اطرفیانشان بالاتر می دانند ، اما شمار کسانی که حرف های قشنگ می زنند کمند. سخن نوشته حاضر درباره اینان است که حرف هایی قشنگ می زنند. خواندن کتاب می تواند در راه فهمیدن انسان کمک زیادی بکند. اما این عمل می تواند شدیدا خطرناک هم باشد. آری ، همین کتاب خواندن را می گویم ، ممکن است بسیار خطرناک باشد.

کسی که اهل خواندن کتاب است ، اگر با هدف فهمیدن بخواند ، با خواندن هر کتاب بیشتر به فکر فرو می رود. با خواندن هر کتاب جزئی از حقیقت را در می یابد که برای فهمیدنش باید تفکر کند. این حرکت ، حرکتی واقعی خواهد بود که در درون آدمی رنج و درد زیادی را به همراه دارد. چنین آدمی صادق است ، چون برای رهاشدن از جهل باید با خودش روبرو شود و خود درونی اش را ببیند. در این صورت است که می شود خود را اصلاح کرد. حرکت در راه فهمیدن ، راهی سخت و دشوار است که هر کسی توان پیمودن آن را ندارد.

اما کسی که اهل خواندن کتاب است و هدفش فهمیدن نیست ، قبل از اینکه تصورش را بکند گمراه شده است ، می دانید چرا؟ چون می تواند در جامعه به راحتی برتری خودش را نشان دهد. می تواند با جملاتی که از روی کتاب ها حفظ می کند در بیشتر جمع ها برتری یابد. می تواند در مباحثه با بیشتر آدم ها خیلی سریع پیروز شود. می تواند جملاتش را با گفتاری تزئین کند که مخاطبش جا بزند.

اما واقعا اینان چه می گویند. آیا فهمیده‌اند چه می گویند؟ بدبختانه در چنین وضعیتی ، به دلیل اینکه این توهم از درونی ترین احساسات آدمی سرچشمه می گیرد ، انسان در قضاوت برای خیر یا شر بودن این احساس دچار اشتباه می شود و دچارشدگانش متوجه نمی شوند چه بلایی سرشان آمده و این احساس را از درونی ترین ذرات انسانی موجودیت خود می پندارند. البته این احساس واقعا هم گول زننده است و برای مقابله با آن صداقتی عظیم لازم است. صداقتی که بتواند خودشان را با خودشان روبرو کند و روبرو شدن خود ، با خود واقعی ، رنجی عظیم همراه با تحمل و صبری زیاد را می طلبد؛ و به این خاطر است که این اتفاق کمتر می افتد؛ و تنها اتفاقی که برایشان در حال افتادن است ، حرکت در راستای گمراهی است.

و اینگونه است که از فهمیدن تا حفظ کردن راهی عظیم است و برای حرکت در راه حقیقت و آزادی بایستی آن را شناخت. باید آن را شناخت تا هیچگاه برای رسیدن به حقیقت و آزادی دچار نادانی و اسارت نشد؛ و همیچنین باید آن را شناخت تا کسانی که می فهمند از کسانی که حفظ می کنند مشخص شوند.

جایگاه تعهد و مسؤولیت در جامعه ما گم شده است. سوالی که گمان می‌کنم در حال حاضر فراموش شده این است که آیا وضعیت جامعه ، به وظیفه یک انسان اجتماعی جهت می‌دهد یا نه؟ و اینکه آیا انسان اجتماعی در برابر جامعه خود وظیفه و مسؤولیتی دارد یا نه؟ و آیا انسان اجتماعی باید برای رفع مشکلات جامعه خود قدمی بردارد یا نه؟ این‌ها سوالاتی هستند که اگر مفقود شوند ، جامعه استحکام و انسجام خود را از دست می‌دهد و نه تنها دیگر تلاشی در جهت بهبود وضعیت نخواهد شد ، بلکه خود تبدیل به مشکلی بدتر می‌شود. ما در جامعه‌ای که از سر و رویش طبقاتی بودن می‌بارد تا چه باید مواظب اعمال و رفتارمان باشیم؟ خط قرمز کارهایمان کجاست؟ در چنین جامعه ای ، انسانیت چه عملی را به ما حکم می کند؟ وقتی پسربچه‌ای را می‌بینیم که صبح تا شب یک جا نشسته و آرزوی کفش‌هایی را برای واکس زدن می‌کشد ، آیا مهمترین مسئله در فکر ما باید انتخاب شام شب بین چلوکباب سلطانی و چلوگوشت باشد؟ وقتی پیرمردی را می‌بینیم که باز از صبح تا شب ، حتا در سرمای 15 درجه زیر صفر سر چهار راه ایستاده و دستمال کاغذی می‌فروشد تا شاید چند صدتومانی در آخر شب سود کند تا  بتواند زن و بچه‌اش و خودش را از مرگ نجات دهد و بعضی وقت‌ها هم اشک می‌ریزد ما اجازه داریم به فکر به روز رسانی گوشی موبایلمان باشیم؟ وقتی انسان‌هایی را می‌بینیم که حتا نان هم ندارند بخورند باید بنشینیم و با نوش جان کردن کمی تأسف قضیه را فراموش کنیم؟ و زمانی که صدها و صدها مشکل و درد و رنج و سختی در همسایگی ما وجود دارد وظیفه ، انسانیت و عمل به «بنی آدم اعضای یکدیگرند» کجا می‌رود؟ آیا باید بگوییم «مصلحت خدا در این است»؟ آیا باید تأسف بخوریم و قضیه تمام شود؟ آیا در چنین وضعیتی درست است مهمترین مشغولیت ذهنی‌مان چیزی غیر از این مسائل و سعی در یافتن راهی برای از میان بردنشان باشد؟ آیا درست است که دختربچه‌ای با حسرت به دستان خالی پدر زمانی که به خانه می‌آید نگاه کند و ما بنشینیم و به فکر جنس فرش زیر پاهایمان باشیم؟

آیا درست است در چنین وضعیت‌های دردناکی به فکر شمع و گل و پروانه باشیم؟ آیا کسی می‌تواند در محضر وجدان خویش به چشمان پسر واکسی یا پیرمرد دستمال فروش نگاه کند؟ آیا کسی می‌تواند با وجود چشمان مملو از حسرت آن دختربچه ، در آیینه نگاه کند؟ آیا کسی می‌تواند این‌ها را ببیند و باز هم خود را انسانی دیندار بپندارد؟ آیا درست است کسی چشمان خود را بر روی مشکلات جامعه ببندد؟ آیا با بستن چشم هایمان از ما رفع مسؤولیت می شود؟

ای کاش به جای این همه تابلوی تبلیغاتی و این همه لباس رنگارنگ و این همه و اعمال پوچ و این همه درگیری بر سر هیچ و این همه فکر و تأسف بی فایده و این همه خواندن کتاب و این همه خود را جای روشنفکران جا زدن ، و به جای این همه ادای انسان‌ها را در آوردن ، کمی هم انسانی عمل کنیم.

می‌خواهم از تاوانی برایت بگویم که اگر گریبانت را بگیرد در زندگی روز خوش نخواهی داشت. اگر قبول کنی راهی را که انسانی است و عزم جزم کنی برای پیمودنش و شروع کنی زندگی خود را بر اساس قوانین انسانی ، باید تاوانی سخت را بپردازی. گاهی اوقات پیش می‌آید که اتفاق بدی برایت می‌افتد. معمولا می‌توانی آن را برای بقیه تعریف کنی که آن‌ها با همدردی‌شان تسکینت دهند. ولی این تاوان را برای کسی نخواهی گفت. دردی‌ست که کسی آن را نمی‌فهمد. دردی می‌شود خلق شده از راهت و از اهدافت تنها برای خودت. همیشه در درونت می‌ماند و مانند خوره فرسوده‌ات می‌کند. چاره هم نداری. آگاهانه انتخابش کرده‌ای. دیگر نمی‌توانی مانند اطرافیانت در مورد همه چیز حرف بزنی ، چون می‌دانی معمولا موضوعات آنقدر سطحی نیستند که بشود راحت در موردشان نظر داد و همچنین می‌دانی اگر کسی مدام در مورد مسائل مختلف نظر دهد یا دروغ می‌گوید یا سخنش ارزش حتا شنیدن هم ندارد. دیگر با آنان در مورد خیلی چیزها یا شاید هم تمام چیزها اشتراکی نداری ، چون دید و نظرگاهت با آنان متفاوت است. دیگر نمی‌توانی در مورد سیاست با آنان حرف بزنی ، چون می‌دانی حرف زدن از سیاست کار تو نیست. دیگر نمی‌توانی با آنان بحث کنی ، چون می‌دانی که بحثت با آنان تبدیل به مشاجره می‌شود ، چون در صحبت‌هاشان چیزی جز شنیدهاشان نمی‌گویند و با دلایلی ساده می‌توانی مغلوبشان کنی.  دیگر نمی‌توانی با آنان همراه باشی ، چون جهان برای تو مملو از ابهام است و برای آنان مملو از وضوح.

دیگر نمی‌توانی پیش روی آنان از بعضی مسائل حرف بزنی ، چون می‌دانی بعضی موضوعات آنقدر عمیقند که کمتر کسی در جهان به خود اجازه این کار را می‌دهد.  دیگر خودت را با آنان از یک جنس نمی‌دانی ، چون آنان هر روز زندگی‌شان تکراری و شبیه به هم است تا روزی که بمیرند ، اما تو نمی‌خواهی تا زمان مرگت اسیر تکرار شوی. دیگر نمی‌توانی از اهداف و ارزش‌های زندگی‌ات برای آنان بگویی ، چون آنان حتا با چنین کلمه‌هایی هم بیگانه‌اند. دیگر نمی‌توانی از حقیقت و آزادی حرف بزنی ، چون گمان می‌کنند که آزادند ، و حقیقت هم ، همین است که هست. شاید حتا دیگر نتوانی دوست‌شان داشته باشی ، چون وجودشان چیزی جز انحراف و کج‌روی و بردگی را برایت تداعی نمی‌کند.

و در چنین وضعیتی تو تنها می‌شوی. تنها و بی‌کس. آنچنان تنها و بی‌کس می‌شوی که لحظه‌های زندگی برایت تبدیل به جهنمی سوزان می‌شوند. و این تنهایی و بی‌کسی تاوان راهی‌ست که انتخاب کرده‌ای. تاوان انسانی زندگی کردن توست.

رسالت